Pijpenmerken

Kleipijpen zijn vaak van een makersmerk voorzien. Meestal wordt dit met een stempel op de hiel, het uitstekende voetje van de pijp aangebracht. Globaal bestaan er drie groepen: figuurmerken, lettermerken en cijfermerken.

Tegen het eind van de zeventiende eeuw komt een tweede wijze van merken in gebruik: een reliëfmerk op de zijkant van de pijpenkop. Dergelijke producten hebben een korte steel gehad en waren vooral voor de boerenstand bestemd. De kwaliteit van de graveringen loopt sterk uiteen. Aan de letter- en cijfercombinaties valt meestal weinig te beleven, maar voorstellingen van mensen, dieren en voorwerpen zijn vaak wel aantekkelijk uitgewerkt.

Behalve op de pijpen zelf, wordt het merk bij wijze van reclame ook op de verpakte waar aangebracht. Dan gaat het niet om een gestempeld merk, maar om een bedrukte papieren wikkel die over de pijpen wordt gelegd. Het merk wordt dan opgesierd met een omlijsting van lofwerk waarin vaak de naam van de pijpenmaker is aangebracht, voorzien van het stadswapen om de herkomst aan te geven. De bloeiperiode van het verpakkingsmerk ligt in de jaren 1740 tot 1750. Daarna blijven de drukblokken nog generaties lang in gebruik.

Een zeldzaam voorbeeld van merkentrots toont een bokaal waarop een Goudse pijpenmaker zijn merkvignet liet graveren. Mogelijk werd er bij gildenbijeenkomsten uit dergelijke glazen gedronken, waarbij het afgebeelde merk extra aanzien kreeg.

Het Goudse pijpenmakersgilde hield een merkenregistratie bij om imitatie onder de makers te voorkomen. Wanneer de gildenknaap zijn ronde langs de pijpenmakerijen maakte, gebruikte hij een houten draagbord om het gebruik van de merken te controleren.

Het pijpenmakersmerk verliest vanaf 1850 zijn belang. Na 1880 worden de pijpen op de steel met de naam van de fabrikant gemerkt. In de loop van de twintigste eeuw verdwijnt het gestempelde merk.

De conservator van het Amsterdam Pipe Museum stelde een handboek over de pijpenmerken samen, dat door verzamelaars en in de archeologische wereld intensief gebruikt wordt.

merkhoutjes ofwel hielstempels waarmee de pijpen werden gemerkt, Gouda, 1800-1860 twee hielstempels met het merk L gekroond, Gouda, 1820-1860
gravering van het merkstempel wapen van de VOC, firma Jan Prince & Cie., Gouda, 1850-1890
merkhoutje met typerend afgeplat handvat, firma P. Goedewaagen & Zoon, Gouda, 1880-1900
kopse zijde van het merkstempel met letters DW, firma P. Goedewaagen & Zoon, Gouda, 1880-1900
dubbelconische pijpenkop van opzij en van op de hiel gezien, hielmerk springend hert met WT, Gorinchem, Willem Teeck, 1635-1650
hielmerk bel of klok, Leiden, 1660-1680
hielmerk met de initialen EB, Edward Bird, Amsterdam, 1660-1680
treffend gegraveeerd hielstempel met de keizerskroon, Maarten Bruijnvis, Gouda, 1760-1775 zijmerk de Hoop, vrouw met anker en duif, Gouda, Joost Pietersz. Scharp, 1710-1725
originele zijmerk Fortuna of de Fortuyn, Arij Fortuyn, Gouda, 1720-1740 nagemaakt merk Fortuna door onbekende maker, Zuid-Holland, 1730-1750
reliëfmerk man in het schilderhuis ofwel soldaat op wacht, Jan Versluijs, Gouda, 1740-1770 zijmerk Job op de mesthoop, Gouda, 1740-1760
merkwaardige voorstelling man met kruiwagen met mand pijpen, weduwe De Vink, Gouda, 1720-1750 zijmerk Bacchus op het vat, Gouda, 1740-1760
zijmerk rokende boer gekroond, Gouda, 1750-1780
zijmerk drie zwanen, 1710-1730
cijfermerk 74 gekroond, Jan Carlier, Gouda, 1740-1775
monogrammerk as, de s abusievelijk spiegelbeeldig, Arij Sodaen, Gouda, 1730-1740
zijmerk wapen van Utrecht voorzien van de initialen van de pijpenmakers, Schoonhoven, Gerrit van Duuren
drie variaties op het merk eierkorf met initialen van de makers geïndividualiseerd, Gorinchem, 1760-1790
zijmerk NB gekroond met erbij de makersnaam, Niclaes Bakker, Schoonhoven, 1760-1780
vloeipapier voor pijpenkop met merkvignet, Hendrik van Steinvoort, Gouda, 1830-1840
reclamevignet met merk truweel, Gouda, Jan van Beek, 1745-1765
reclamevignet met merk zwaan in het schaaltje, Gouda, Willem van Noppen, 1755-1765 revlamevignet pijpenmakersmerk wapen van Batavia, Gouda, Abraham van den Berg, 1745-1775 reclamevignet in moderne vormgeving, Gouda, 1750-1775
merkendrukblok van lood, het merk geflankeerd door zittende figuren met bosjes pijpen, A. van der Want Gzn., Gouda,  1837 merkendrukblok van messing met latere inzet van het merk in roodkoper, Hendrik Lunenburg, Gouda, 1760-1830
koperen drukplaat voor merk 90 door Dillis van Oyen gegraveerd en tot ver in de negentiende eeuw gebruikt, Gouda, 1740-1750
loden plaat met griffioenen, centraal het merk MSV, Cornelis Carlier, Gouda, 1821 bekendste merkomlijsting waarbij griffioenen het merk als een heraldisch schild ophouden, merk man op de kwakel, Jan de Mol, Gouda, 1760-1800
cliché met reclame voor merkpijpen, in het gat wordt een merk geplaatst, firma Jan Prince & Cie, Gouda, 1860-1875
merkenboek van het pijpenmakersgilde met de merken en de namen van de eigenaren, Gouda, 1782
de inzet voor bovenstaande drukplaat met het merk both, firma Jan Prince & Cie, Gouda, 1860-1875
bokaal met pijpenmakersmerk B gekroond, Bastiaan Overwesel, Gouda, 1740-1750
handstempel met merk melkmeid en opschrift Trade Mark, Gouda, firma Jan Prince & Cie, 1850-1880
opsomming van vacante pijpenmakersmerken, Gouda, 1782
draagbord van de gildenknaap van het gilde gebruikt bij de controleronde langs de pijpenmakerijen, Gouda, 1690-1710
schildering van het merk meermin met spiegel op het gildendraagbord, Gouda, inschrijving 1747
schildering van het merk wapen van Gouda op het gildendraagbord, Gouda, inschrijving 1681 schildering van het merk turfmand op het gildendraagbord, Gouda, inschrijving 1718 schildering van het merk trekpot op het gildendraagbord, Gouda, inschrijving c. 1700
schildering van het merk schaatsrijder op het gildendraagbord, Gouda, inschrijving 1712 schildering van het merk trompetter op het gildendraagbord, Gouda, inschrijving 1674 schildering van het merk zwijn op het gildendraagbord, Gouda, inschrijving 1724
objecten uit de collectie van het Amsterdam Pipe Museum
© copyright Amsterdam Pipe Museum - Pijpenkabinet Foundation - Amsterdam