Waterpijpen

Onder het rookgerei neemt de waterpijp een bijzondere plaats in. Het gebruik van een reservoir gevuld met een vloeistof om de rook te koelen en te zuiveren is een vernuftige vinding. Het systeem is betrekkelijk eenvoudig. Aan de pijpenkop zit een gewone steel die eindigt in een met water gevuld reservoir. Boven dit reservoir bevindt zich een een tweede steel die naar de mond van de roker gaat. Wanneer aan het mondstuk wordt gezogen, zuigt deze vacuüm in de fles en wordt verse rook door het water getrokken.

Waterpijpen zijn zowel in Oost-Europa, in Afrika als in Azië gebruikt. De Europese exemplaren zijn geïnspireerd op de Turks-Egyptische voorbeelden. Het reservoir is meestal van glas gemaakt, dat vaak gekleurd is en is versierd met prachtig glas-op-glas schilderwerk, slijpwerk of een combinatie daarvan. Vanaf het midden van de negentiende eeuw zijn vanuit Wenen duizenden van dergelijke fraaie waterpijpen naar West-Europa verkocht. Vaak is daarvan alleen de fles nog maar bewaard gebleven.

In Turkije is de waterpijp heel wat eenvoudiger maar vaak ook functioneler. Glas is daar het meest gebruikte materiaal. Komen we verder naar het oosten dan wordt de pijp exotischer maar vaak ook eenvoudiger. Als waterreservoir wordt dan dikwijls een kokosnoot gebruikt.

In Afrika kent de waterpijp een geheel eigen vormgeving. Uit Ethiopië is een type bekend waarvan het reservoir van varkensblaas is gemaakt. Het Tabwa volk uit Tanzania rookt uit waterpijpen gemaakt van de kalebasvrucht. Hier is de waterpijp vooral voor vrouwen bestemd.

In China is de waterpijp op een geheel eigen wijze uitgewerkt. Daar wordt zij van metaal gemaakt en is klein van formaat. Vaak gaat de waterpijp vergezeld van een bewaardoos waarin tevens een tabakspot en de rookgereeedschappen zijn opgenomen. Pakton, het Chinese zilver met een hoog nikkel gehalte is het favoriete materiaal, soms opgesmukt met email cloisonné. Een enkele keer wordt een waterpijp geheel van zilver gemaakt. Opvallend is de in roodkoper met zilver uitgevoerde pijp met fraaie zilverdecoratie ingelegd. De cilindrische vorm hiervan is van de bamboe voorganger afgeleid.

In andere landen van Zuid-oost Azië zijn varianten in gebruik. Zo kende men in Vietnam een gemonteerde porseleinen pot die was omgebouwd tot waterpijp. Tegenwoordig worden dergelijke pijpen bij duizenden voor toeristen nagemaakt. Een andere voorbeeld stamt uit Thailand en toont een kalebasvrucht als waterreservoir met daarop een eenvoudige ceramische pijpenkop.

peervormige fles van een waterpijp in transparant glas met rood en beschildering in emailverven, Bohemen, Duitsland, 1860-1900
waterpijp met beschilderde fles van blauw Boheems glas en pijpenkop van keramiek, Wenen, Oostenrijk, 1890-1910
prachtige meerzijdige fles van een waterpijp versierd met c-voluten en bloemmotieven, Bohemen, Duitsland, 1850-1890
peervormige glazen fles waarop een witmetalen steel met schotel, de kop van porselein, Egypte, 1880-1920
traditionele Turkse waterpijp met transparante glazen fles en roodaardewerken kop, Turkije, 1860-1910 het waterreservoir gemaakt van een kokosnoot met montage van wit metaal en messing, de steel van hout, Nabije-Oosten, 1860-1900
het waterreservoir is een blauwbeschilderd potje van Chinese keramiek, de montage is lokaal, Perzië, 1880-1920
kop van een waterpijp in albast met geometrische decoratie, Afganistan, 1880-1920
het waterreservoir is een aardewerken fles, de stelen zijn van bamboe en de pijpenkop van aardewerk, Nourdistan, Afganistan, 1910-1950
messing waterpijp met gedetailleerd graveerwerk, de ketel met een deksel afgesloten, India, 1940-1960
gegoten bronzen reservoir voor een waterpijp, Rajasthan, India, 1900-1940
slank waterreservoir van kokosnoot gemonteerd in messing met zilveren decocraties, India, 1850-1900
uit brons gegoten waterpijpreservoir op vlakke ronde voet, Rajasthan, India, 1880-1900
grote waterpijp met gegraveerd witmetalen reservoir, gedraaide houten steel en aardewerken kop, Nabije-Oosten, 1880-1920 koppen van een waterpijp, de linker uit twee delen met een afneembaar rooster, Luo, Kenya, 1980-1985
trechtervormige kop van een waterpijp met kleurige emailbeschildering, Saudi-Arabië, 1840-1880
waterpijp met een reservoir van varkensblaas en een zwartgebakken pijpenkop, Ethiopië, 1950-1970
de kalebas benut als waterreservoir, de pijpenkop van eenvoudige gebakken leem, Zuid-Afrika, 1980-1990
een kalebas als waterfles, de steel van de vrucht is het monstuk, de pijpenkop is van zwartgebakken aardewerk, Msongosi, Waluguru, Tanzania, 1900-1940
kalebas als waterreservoir met op de houten steel een aardewerken pijpenkop, Baholoholo, Tanzania, 1900-1940
eenvoudige pijpenkoppen voor de kalebas waterpijp, Tabwa, Kongo, 1950-1980
kenmerkende waterpijp van pakton, de fameuze Chinese legering van nikkel en zilver geplaatst in een leren omhulsel, China, 1880-1900 rookset bestaande uit een tabakspot, een waterpijp en de rookinstrumenten van pakton met email cloisonné, China, 1870-1910 ongebruikelijke waterpijp geheel van zilver met naast het reservoir een compartiment om de tabak te bewaren, China, 1880-1920
rookset met waterpijp en tabaksdoos bekleedt met haaiehuid, China, 1850-1900
een Chinees porseleinen potje gemonteerd tot waterpijp met aan de bovenzijde een houten pijpenkop en een lange opgaande steel van bamboe, Vietnam, 1880-1920
waterreservoir van kops geplaatst bamboe voorzien van een messing montage, China, 1880-1910
prachtige waterpijp in de vorm van een stuk bamboe maar van roodkoper met zilver ingelegd, aan de binnenzijde volledig van zilver, China, 1860-1900
prachtige waterpijp van kalebas met houten montage en keramische ketel met ingekerfde versiering, Hill tribes, Thailand, 1930-1960
objecten uit de collectie van het Amsterdam Pipe Museum
© copyright Amsterdam Pipe Museum - Pijpenkabinet Foundation - Amsterdam