Spotprenten

Het roken heeft kunstenaars en karikaturisten dikwijls geïnspireerd om uitbeeldingen te maken. Eigenlijk begint dat al met de boerentaferelen uit de zeventiende eeuw. In de achttiende eeuw wordt de pijp een vast attribuut in de spotprenten.

De eeste strijd die wordt uitgevochten is het statusverschil dat spreekt uit het roken en het gebruik van snuiftabak. De pijproker verwijt de snuiver dat hij aldoor niest en een loopneus heeft. De snuiver daarentegen verzet zich tegen de zware rookwolken die uit de pijp komen en ridiculiseert de dikwijls absurde vorm van de tabakspijp, zeker wanneer deze extreem lang is.

In de negentiende eeuw wordt de tabakspijp sterker een mode-accessoir onlosmakelijk verbonden met bepaalde karakters. Pijprokers worden geleidelijk conventioneel, behoudend en hun rookgerei moet dat onderstrepen. Daar tegenover staat de meer mondaine roker van sigaren, wiens kledij modern maar soms ook wat fatterig is.

Het beroemde tijschrift L'Assiette au Beurre gaf in 1909 een speciaal nummer uit, gewijd aan de tabak en het roken. De kaft maakt met een treffende prent de relatie tussen roker en rookgerei duidelijk.

Geleidelijk verdwijnen de zelfstandige kunstwerken gewijd aan het tabaksgebruik. De functie van de spotprent wordt overgenomen door de cartoon in het dag- of weekblad.

een prachtige spotprent die de strijd tussen de snuiver en de roker uitbeeldt, ingekleurde gravure, Parijs, 1780-1820 politieke spotprent met tegenover elkaar een pijproker en iemand met een sigaar, langs de bovenrand snedige teksten, Engeland, 1800-1840
spotprent waarbij de tabakspijp door de mode van de sigaar symbolisch ten grave wordt gedragen, Duitsland, c. 1880
spotprent waarbij hertog Wellington die tegen het tabaksgebruik was een pijp te roken krijgt, litho, Parijs, 1840
kaft van het beroemde tijdschrift gewijd aan de tabak met aan weerszijden van het opschrift de bekende Franse tabakscarotten, Parijs, 1909 achterzijde van L'Assiette au Beurre met twee pijprokende militairen, Parijs, 1909
detail van de figuurpijp door André Gill getekend, Parijs, 1867 spotprent door André Gill met figurale tabakspijp, Parijs, La Lune, 1867
karikaturaal portret van een rokende butler, Piet van der Hem, c. 1920.

De afbeeldingen op deze pagina bevinden zich in de collectie van het Amsterdam Pipe Museum. © copyright Pijpenkabinet