Tabaksvignetten

Vroeger werd de tabak in de winkel gekerfd en verkocht in een zakje, dat was voorzien van een eigen opdruk. Deze tabakszak was drager van een reclame voor de winkel zowel als het product, vaak verlevendigd met een aansprekende afbeelding. Na gebruik werd de tabakszak weggegooid, zodat het overgrote deel van dit verpakkingsdrukwerk verloren is gegaan.

Dit oude verpakkings-materiaal is een interessant studieobject naar de verkooppunten van weleer, maar tevens naar de iconografie. Overigens valt het op dat de ontwerpen een zeer beperkte grafische verdienste laten zien. De meeste winkeliers en fabrikanten kopieerden hun verpakking van die van de concurrent, zodat we duizenden moriaantjes, staande hanen en winkelgevels tegen komen.

Alleen heel uitzonderlijke winkeliers, vaak tevens fabrikant, lieten een speciaal ontwerp snijden. Dan werd het houtblok ook vaak verruild voor een koperplaat, zodat een scherpere, meer gedetailleerde gravure kon worden gemaakt. De mode of stijl van dat moment is zelden in de drukblokken vertegenwoordigd. Uiteraard houdt dat verband met de lange gebruiksperiode van de drukblokken. Niet zelden werden zelfs tekstwijzigingen aangebracht, zodat het blok weer een generatie mee kon.

geliefd motief voor verpakkingen van tabak: de drie slaven, Morianen of negers, houtsnede, 1700-1750 uitbeelding van drie tabakskooplieden, houtsnede, 1720-1770
staande Indiaan met boog tussen tabaksverpakkingen, 1700-1740
gecombineerd verpakkingmerk waarin een druiventros naar de verkoop van drank verwijst en de tabakspot, planten en karot op de nering in tabak betrekking hebben, Groningen, 1770-1820
allegorie op de tabakshandel,waarin de drie continenten vertegenwoordigd, kopergravure, Van Oyen, Gouda, 1740-1760 vignet met drie tabakskooplieden en tabaksrollen met initialen van de handelaar, Luik, 1850-1900
twee tabakskooplieden als symbool voor de bloeiende tabakshandel, Groningen, 1850-1880
rokende moor en een rokende Europeaan naast een tabaksvat, vignet uit Norden, Noord-Duitsland, 1750-1780
tabaksplant gecombineerd met tekst over de verkochte waar, Groningen, houtsnede en boekdruk, 1800-1840
de tabaksplant als merkuitbeelding op een tabaksverpakking, 1800-1850
de Amerikaanse goudsbloem centraal in een zogenaamd bovenlicht vignet, afgeleid van het snijraam in de tabakswinkel, 1880-1920
de landman met zeis als merk op een tabaksvignet, Bolsward, 1850-1900
zittende negerslaaf op de koopwaar, op de horizonlijn komt een koopvaardijschip aangevaren, ets, 1760-1800
Mercurius als symbool voor welvaart in de handel geplaatst temidden van tabaksattributen, houtsnede en boekdruk, 1820-1860
uitbeelding van het exotische van de waar met een rokende Chinees temidden van handelswaar, houtsnede, 1800-1830
Madonna met kind in het wapen van Drenthe, hier geflankeerd door tabaksvaten, Groningen, 1830-1860
de gekroonde herderin als merk voor een tabakswinkel in Groningen, 1850-1900
heraldische staande leeuw, zowel handelsmerk als naam van het huis, houtsnede met boekdruk, Groningen, 1720-1760
tabaksvignet ontleend aan een gevelsteen waarop de bruinvis, 1750-1800
het handelsmerk het wapen van Sneek waarvoor een uitstalling van tabaksverpakkingen, ets, 1770-1820 het springende paard als merkvignet voor een kleine tabakswinkel in het hoge noorden, Minnertsga, 1750-1820 het beroemde merk het bonte paard steigerend over een reeks tabaksverpakkingen, 1760-1820
traditioneel merk met schaap overgenomen van een oude verpakking nu als tabaksmerk voor een fabriek in Almelo, 1900-1940
de haan, beeldmerk van Frederik de Haan, eigenaar van de winkel de Dubbelde Pyp in Leeuwarden, 1760-1850
merkvignet van het wapen van Holland met staande leeuw en tabaksattributen, het wapen van Amsterdam verwijst naar de vestigingsplaats, houtsnede, Amsterdam, 1760-1790
het heraldische symbool de de liggende leeuw als tabaksmerk, Sneek, 1820-1860
wapen van West-Friesland als handelsmerk tesamen met de omschrijving van de waar inclusief het adres, houtsnede en boekdruk, Groningen, 1800-1840
het wapen van Sneek als merk voor krultabak, Sneek, 1800-1850
prachtige gravure van een wapen als merkteken voor Portorico tabak, Amsterdam, 1780-1820
het scheepje als symbool voor koophandel en zeevaart, houtsnede, Groningen, 1830-1870
merk het wapen van Amerika voor tabaksproducten, Deventer, 1820-1870
het beroemde merk de Oldenhove, de stompe toren in het centrum van Leeuwarden, 1880-1940
de Amsterdamse beurs van Zocher als tabaksmerk voor een winkel in Groningen, 1850-1900
eenvoudig wapenviget voor een tabakswinkel in Haarlem, 1750-1800
tabaksmerk het scheepje van de firma Barfoed, Amsterdam, 1850-1900
Mercurius met slangenstaf zittend op de koopwaar, houtblok, 1800-1840
staande moor temidden van tabaksverpakkingen, op de horizonlijn schepen, houtsnede, Sneek, 1800-1840
gedrukt op zogenaamd blauw papier een staande heilige, houtblok, 1820-1860
twee rokers bij het tabakskistje, Leiden, gravure, 1810-1830
tabaksmerk met centraal drie snuifpotten, ets, Saint-Omer, 1770-1820, herdruk c. 1988

De afbeeldingen op deze pagina bevinden zich in de collectie van het Amsterdam Pipe Museum. © copyright Pijpenkabinet