Verpakkingen

De verpakkingen van tabaksproducten geven een prachtig tijdsbeeld van reclame, stijl en appreciatie van het product door de tijd heen. Wanneer de kleine werkplaatsen uitgroeien tot fabrieken komt er een grotere standaardisatie in de tabaksverpakking. Het modebeeld blijkt uit de papierkeuze, de vorm van de verpakking en vooral de opdruk.

Tot ver in de twintigste eeuw worden sommige oorspronkelijke drukblokken nog gebruikt, zoals die van het bonte paard. Daarnaast ontstaan luxere ontwerpen in meerkleurendruk. Hendriks in Kampen bijvoorbeeld verpakt zijn tabak in een kleurrijk papier met een wijds vergezicht met pyramidevormige zandbergen, palmen en op de voorgrond tabaksplanten. Andere verpakkingen zijn even kleurrrijk maar sterker tekstueel.

Met de machinale verpakkingen verdwijnt de tabakszak en maakt plaats voor een verpakkingsvel of een wikkel. Deze worden vaak halfmachinaal gevouwen en om de binnenverpakking geplakt. Het ontwerp houdt rekening met de vorm van het eindprodukt.

Is de klantenkring behoudend, dat leest men dat ook af aan de ontwerpen, waarvan de baai-verpakkingen wel de mooiste voorbeelden zijn. Bij een enkele fabriek heeft men daarover een andere gedachte. Een voorbeeld is het frisse ontwerp van Jongert voor Van Nelle, dat geheel van oubolligheid verstoken is.

In de jaren dertig zien we zowel de oud-Hollandse portretten en interieurs, die de gezelligheid van de dampende huisvader uitstralen naast onderwerpen als de vooruitgang met een vliegtuig Geleidelijk aan vestrakt het ontwerp, vooral wanneer de kerftabak aan belang inboet ten opzichte van de sigaret. De vernieuwing richt zich vooral op het sigarettendoosje.

Na 1950 constateren we bij de pijptabak alleen nog de vernieuwde pouch, de geplastificeerde verpakking waarin een rondgaande papieren wikkel is te vinden.

een prachtige illusionistische verpakking met zicht op wat pyramides lijken maar zandbergen zijn, Hendriks, Kampen, 1880-1900 een fraai etiket waarbij de tekst aantrekkelijk is gecombineerd met ornamentaal werk, Primrose, Engeland, 1890-1900
de wikkel rond het vierkante tabakspakje uit de verpakkingsmachine, Louis Dobbelmann, Rotterdam, 1880-1910
een traditionele verpakking waarvan de stijl op de achttiende eeuw terugvoert, maar in gebruik is tot ver in de twintigste eeuw, Hinderikus Roelfsema & Co., Winschoten, 1880-1920
een prachtige en romantische verpakking uit de tijd van de Eerste Wereldoorlog, België, 1910-1920
het merk De Witte Os, vanouds eigendom van Douwe Egberts in Joure en tegenwoordig nog in gebruik in hun museumwinkel
karikaturale uitbeelding van een verouderende roker, de fabrikant heeft duidelijk geen goed gevoel meer bij de pijproker, Louis Dobbelmann, Waddinxveen, 1920-1930 prachtige wikkel van baai tabak toen tabak nog per 250 gram werd verkocht, of het portret smaakbevorderend werkt blijft de vraag, Coöperatie, Rotterdam, 1920-1930
een prachtig, fris en zakelijk ontwerp van Jac Jongert voor de Van Nelle Fabrieken in Rotterdam, 1920-1940
een origineel ontwerp waarbij tekst en uitbeelding goed samengaan en de verschillende blauwtinten bijna aan een meerkleurendruk doen denken, weduwe C.D. van der Helm, Zwolle
een voorstelling die niet te raden overlaat en in kleuren werd geleverd voor de verschillende tabakssoorten, Nederlandse Verbruikscoöperatie, Rotterdam, 1920-1940
met deze verpakking die ook in verschillende kleuren is uitgevoerd, zinspeelt Balma op het beroemde rode ster mer, Balma, Maastricht
modern maar toch gedateerd: een viegtuig in de wolken met een speelse afwisseling van tekstblokken, Fokke van der Meulen, Drachten, 1930-1960
simpel, eenvoudig en van grote charme met een historisch tintje in de uitbeelding
de Hollander uit de Gouden Eeuw waarbij het opschrift een belangrijk deel van het ontwerp uitmaakt, Gebroeders Jacobs, Meppel, the Netherlands, 1950-1960
de dampende Hollander, een vrije interpretatie van een zeventiende eeuwse portretschilder in modern kleurenpalet, Taconis, Leeuwarden, 1930-1950
de traditionele en eerlijke portorico verpakt achter een historische kleur en antiek lakzegel, Groenendijk, Rotterdam, 1930-1960 gruwelijke Anton-Pieck smaak met een man gekleed in een kostuum uit de tijd dat tabakroken nog onbekend was, 1950-1960
een bijna zakelijk merk met een geheel eigen uitstraling, Erven Fokke van der Meulen, Drachten, 1930-1950
de gezellige, huiselijke sfeer met het koffiemeisje geheel onterecht in Friese dracht, Douwe Egberts, Joure, 1950-1970 het merk de jaagschuit in moderne vormgeving maar niet vrij van historische motieven, Fokke van der Meulen, Drachten, 1950-1970
deze historiserende verpakking is afgekeken van de negentiende eeuwse tabakskooplieden maar dan in sterk gestileerde vorm, Firma I. Spanjer, Rijssen, 1950-1975
een kleurig ontwerp van grote eenvoud: een pijp tegen een tabakswolk met het minimum aan tekst, Firma I. Spanjer, Rijssen, 1935-1965 een oer-oud motief in nieuwe vormgeving met zilver tegen een zwarte achtergrond, Louis Dobbelmann, Waddinxveen, 1950-1960
een aansprekende rechthoekige zak met Hollandse molen gebruikt door een toeristenwinkel in Alkmaar
de frisse nieuwe zakelijkheid doet zijn intrede, de clean shaven man met een gestroomlijnd pijpenmodel
de drie morianen, een traditioneel onderwerp op een moderne wikkel gedrukt in blauw op zilver
zakelijk maar onsmakelik ontwerp waarin tussen tekst en afbeelding geen spanning bereikt is
wikkel ofwel zogenaamde pouch met bekend Nederlands tabaksmerk

De afbeeldingen op deze pagina bevinden zich in de collectie van het Amsterdam Pipe Museum. © copyright Pijpenkabinet