Tabaksplanten

De bonanist onderscheidt honderden soorten tabaksplanten en in de loop van de eeuwen hebben talloze tekenaars in opperste fascinatie voor deze bijzondere plant afbeeldingen gemaakt. Deze pagina geeft een overzicht van de nachtschades met het accent op onze gewone tabaksplant, de Nicotiana Tabacum.

De vroegste afbeelding is een prachtige houtsnede uit 1597 waarop de tabaksplant in zijn ideale vorm is te zien, compleet met wortels tot volle wasdom gekomen en natuurlijk bloemdragend. Op dit soort botanische tekeningen zijn vrijwel alle latere tabaksplanten gebaseerd.

Natuurlijk onderscheiden we in de loop van de eeuwen stijlkenmerken in de weergave terwijl botanici steeds sterker de behoefte kregen niet alleen de plant weer te geven, maar ook de stadia van groei en bloei.

De prachtige prent van Chrispijn van de Passe uit 1614 geeft alleen de kenmerkende top van de plant weer, opgesierd met een vliegende vlinder, al even naturalistisch uitgebeeld.

Het achttiende eeuwse prentwerk is doorgaans een voortzetting van de zeventiende eeuw, al wordt wel de bloem compleet met meeldraden en stampers in detail of doorsnede getoond.

Tegen het eind van die eeuw verschijnen magnifieke werken, aanvankelijk als gravure maar spoedig in lithografische druk, waarin alle soorten tabakken worden afgebeeld. Dan krijgen ook de details meer aandacht. Opvallend is hoe de verschillende kunstenaars de plant steeds op hun eigen wijze neerzetten en spelen met de vaak hinderlijke toegevoegde details en doorsnedes die voor de botanist juist zo onontbeerlijk waren.

Deze mode zet zich in de negentiende eeuw voort en vooral de Franse en Engelse prenten getuigen van een exacte weergave en minutieuze uitwerking. Zij staan in groot contrast tot de twee laatste afbeeldingen: een houtgravure uit een krant en de vrije tekening van Pritchard uit zijn publicatie Smokiana. Daar ontbreken de plantkundige details volledig en gaat het er om de vorm van de plant en de aantrekkelijke schoonheid van de bloemen weer te geven.

houtsnede van de tabaksplant en een rokende figuur door Pena en De l'Obel, Londen, 1570.
een van de vroegste afbeeldingen van het tabakskruid afkomstig uit Gerard's Herball, 1597
vroeg zeventiende eeuwse tabaksplant door Chrispijn van der Passe, 1614
detail van nevenstaande handingekleurde prent, Frankrijk, 1730-1760
de ingekleurde gravure van de gewone tabaksplant, de nicotiana tabacum naar Linnaeus, Frankrijk, 1730-1760
kopergravure op groot formaat van een bloeiende tabaksplant, Parijs, 1740-1770
twee versies van de tabaksplant die door handinkleuring bijna verschillend lijken, Frankrijk, 1792-1798 twee versies van de tabaksplant die door handinkleuring bijna verschillend lijken, Frankrijk, 1792-1798
stippelgravure op handgeschept papier van tabaksplant door Jaume St. Hilaire, Frankrijk, 1808
verschillende stadia van bloei van de gewone tabak getekend door F.P. Nodder, Engeland, 1788
detail van de nevenstaande stippelgravure, Jaume St. Hilaire, Frankijk, 1808
prachtig weergegeven tabaksplant door Van Buchsz uit Frankrijk, 1779. gedetailleerde kopergravure met de hand ingekleurd door J. Miller, Engeland, 1757.
de wilde tabak ofwel de rocky mountain tabak door John Lindley, Engeland, 1824
prachtige tabaksplant met langs de onderrand en achter de ingekleurde plant de botanische details. Pierre Turpin, Frankrijk, 1814-1820
een variant op de nicotiana tabacum, de nicotiana langsdorff getekend door John Curits, Walworth, Engeland, 1827
de zogenaamde nieuw Holland tabak getekend door Sydenaham Edwards, Engeland, 1803
prachtig weergegeven bloeiende tabaksplant in meerkleuren door M. Hart, Londen, 1827 een van de vele varianten op de gewone tabaksplant door William Jackson Hooker, Walworth, Engeland, 1828
de nicotiana crispa en andere varianten door Pierre Turpin, Frankrijk, 1820
lithografie van tabaksbloemen door Robert T. Pritchard in zijn publicatie Smokiana, Londen, 1890 de tabaksplant temidden van allerhande rookwaren en rookgerei, litho, Parijs, 1870-1880.
ingekleurde gravure in een tijdschrift, Nederland, 1860-1880

De afbeeldingen op deze pagina bevinden zich in de collectie van het Amsterdam Pipe Museum. © copyright Pijpenkabinet